Sinds 2018 heeft ook Nederland officiële BOB’s voor wijn. Maar wat betekent zo’n Beschermde Oorsprongsbenaming nu eigenlijk? Waar komt dit systeem vandaan, en wat zegt het over de wijn, de producent en voor de consument?
BOB, AOC, AOP, DOP DOCG? Wat is dat eigenlijk?
Sinds 2018 hebben we in Nederland, net als in Frankrijk en andere Europese landen, officiële Beschermde Oorsprongsbenamingen (BOB’s) voor wijn. Je kan de afkortingen kennen van bijvoorbeeld wijnen uit Frankrijk, als AOC of AOP (Appellation d’Origine Contrôlée / Protégée), of van Italiaanse wijnen DOP (Denominazione di Origine Protetta) of DOC en DOCG, maar ook in andere Europese landen kom je Beschermde Oorsprongsbenamingen tegen. Het lijken allemaal verschillende systemen, maar in de kern draaien ze om hetzelfde principe.
Een product met een Beschermde Oorsprongsbenaming is juridisch beschermd en streekgebonden. Dat betekent dat een product met een BOB niet alleen uit een bepaald gebied moet komen, maar dat ook productie, verwerking en herkomst aan wettelijk vastgelegde regels moeten voldoen. Het gaat dus om meer dan alleen een naam op een etiket.
Om dat systeem geloofwaardig te houden, zijn er vaste controlemechanismen aan gekoppeld. Producenten moeten kunnen aantonen dat zij aan alle eisen voldoen. Herkomst en productiewijze worden gecontroleerd door erkende instanties. Bij wijn wordt bovendien gekeken naar analytische gegevens en wordt geproefd voordat een wijn de naam van een gebied mag dragen. Dit laatste is een zogenaamde organoleptische keuring.
Dat betekent overigens niet dat elke wijn binnen een BOB hetzelfde smaakt. Wijnen uit een zelfde BOB hoeven niet dezelfde smaak te hebben, maar wel een, voor jou als consument, herkenbare stijl. Wijnen moeten passen binnen de kenmerken die bij het gebied horen en worden daarop beoordeeld. Zo blijft er ruimte voor eigen karakter, maar dus wel binnen duidelijke grenzen.
Dat systeem geldt overigens niet alleen voor wijn. Ook andere producten kunnen een Beschermde Oorsprongsbenaming krijgen. De Limburgse vlaai heeft er bijvoorbeeld sinds kort ook één. Afgelopen jaar werden de regels voor deze BOB zelfs nog eens flink aangescherpt.
Misschien heb je ook weleens kazen gezien met AOP of DOP op het etiket. Dat betekent dat zo’n kaas uit een specifiek, afgebakend gebied komt en daar volgens vastgestelde regels is gemaakt, of denk bijvoorbeeld aan Parmigiano Reggiano DOP, Roquefort AOP en Aceto Balsamico Tradizionale di Modena DOP.
Bij wijn met een beschermde oorsprongsbenaming is het bekendste voorbeeld misschien wel Champagne. Een mousserende wijn mag uitsluitend Champagne heten als de wijn ook echt uit de Champagnestreek komt en daar volgens de regels is geproduceerd. En toch blijven anderen het proberen.
Zo zorgde Rusland jaren terug voor een heuse wijnrel. De Russische regering wijzigde namelijk hun eigen wijnwetgeving, waardoor Franse Champagneproducenten hun wijn in Rusland niet langer in het Cyrillisch als Shampanskoye, de Russische vertaling van Champagne, mochten verkopen. Een zoveelste reactie op het verbod van de Europese wetgeving om Russische mousserende wijnen onder de naam Shampanskoye te mogen verkopen binnen Europa. In plaats daarvan mocht in Rusland bij Champagne op het etiket alleen nog mousserende wijn staan! Het wordt nog veel gekker, want de Russische producenten mochten de term Shampanskoye wel blijven gebruiken voor hun eigen mousserende wijnen! Als troost mochten de Franse Champagne producenten nog wel “Champagne” in Latijnse letters op de fles zetten. Een dikke rel dus in wijnland.
Ook in de Verenigde Staten kom je nog steeds American Champagne tegen. De wetgeving werd daar in 2006 aangescherpt, nieuwe producenten daar mogen de naam Champagne niet meer gebruiken. Alleen een klein aantal oude merken van voor 2006 mag dat nog doen, maar het komt Europa onder die naam dus niet in.
In Europa mag zo’n wijn zoals je begrijpt, in beide gevallen niet in de winkels liggen, Champagne is hier juridisch beschermd.
Een product met een Beschermde Oorsprongsbenaming komt dus uit een oorspronkelijk gebied, maar zoals op alle regels zijn er altijd uitzonderingen. Cava is bijvoorbeeld een beetje een vreemde eend in de bijt. Het is wel een beschermde oorsprongsbenaming, maar het productiegebied bestaat uit meerdere afzonderlijke, wettelijk vastgelegde zones verspreid over Spanje. De herkomst is dus nog steeds juridisch beschermd, alleen niet binnen één aaneengesloten streek. WEl is het zo dat je de meeste Cava in de Penedes vind.
Waar komt het BOB-systeem eigenlijk vandaan?
Het idee achter een beschermde oorsprongsbenaming ontstond zeker niet in Nederland, maar in Zuid-Europa. Vaak denken mensen dat dit systeem uit Frankrijk komt, maar feit is dat Spanje hierin in eerste instantie voorop liep!
In het begin van de twintigste eeuw was de wijnwereld, zacht gezegd, een rommeltje. Na de phylloxera crisis (een druifluis die wijngaarden verwoestte) waren veel wijngaarden vernietigd en werden er op grote schaal druiven en of most uit andere gebieden gehaald of zelfs geïmporteerd, om toch nog wijn te kunnen maken. Voor Franse wijnen gebeurde dit onder meer uit Algerije en Zuid-Frankrijk. Wijnen werden gemengd, aangevuld en opgewaardeerd met bekende streeknamen. Een handelaar of wijnboer kon toen al meer geld vragen voor een bulkwijn onder een bekende naam. Zo kon je bijvoorbeeld een Châteauneuf du Pape kopen, zonder dat het product ook maar iets met dit dorp te maken had. Voor consumenten was nauwelijks te controleren of de herkomst op het etiket ook echt klopte en kon dus al snel te veel betalen voor een product wat niet was wat het zei te zijn.
Zowel Spanje als Frankrijk zochten naar een oplossing. Rioja kreeg in 1925 officiële erkenning als herkomstgebied en in 1932 werd het Spaanse DO-systeem ingevoerd. Daarmee werd niet alleen het gebied afgebakend, maar kwam er ook een eerste reglement en een toezichthoudend orgaan, de Consejo Regulador, dat moest waken dat wijnen daadwerkelijk uit het vastgestelde gebied kwamen. Het systeem werd in de decennia daarna stap voor stap verder aangescherpt.
In Frankrijk volgde de echte doorbraak iets daarna in 1935. In 1936 werden de eerste officiële appellaties erkend: Arbois, Cassis, Cognac, Châteauneuf du Pape, Monbazillac en Tavel. Bourgogne en andere beroemde regio’s volgden kort daarna. Daarmee werd niet alleen vastgelegd waar een wijn vandaan moest komen, maar ook hoe die geproduceerd moest worden, welke druivenrassen waren toegestaan, hoe hoog de opbrengst mocht zijn en aan welke productieregels de wijnmakers zich moesten houden en meer. Een streeknaam werd daarmee meer dan een geografische aanduiding, het werd een kwaliteitsbelofte. Maar of dat altijd klopt, dat is een ander verhaal…
En Spanje dan? In Spanje brak kort na de invoering van de eerste DO de Burgeroorlog uit (1936–1939), gevolgd door het regime van Franco (1939–1975). In die periode raakte het land economisch en politiek geïsoleerd. Wijn, veelal bulk, was voor de Spanjaarden zelf.
Frankrijk daarentegen bouwde het AOC systeem verder uit en groeide uit tot voorbeeld voor andere landen. De strikte afbakening, vastgelegde druivenrassen en gecontroleerde opbrengst, vormde de basis voor het Europese AOP systeem. Dat systeem geldt vandaag de dag in de hele Europese Unie en vormt de juridische basis voor de Nederlandse BOB’s.
Wat betekenen Nederlandse BOB’s voor wijn?
Zoals hierboven al duidelijk werd, draait een BOB niet alleen om een naam op het etiket, maar om regels, controle en een herkenbare stijl. Dat de Nederlandse wijn nu BOB’s heeft, is een mooie erkenning voor het niveau, de professionalisering en en de kwaliteit van de Nederlandse wijn.
Misschien kan een BOB ook wel richting geven aan een jong wijnland. Door afspraken vast te leggen over herkomst, druivenrassen, opbrengsten en stijl kan er bijvoorbeeld een focus en eenheid ontstaan binnen een gebied. Goed voor de herkenbaarheid op de markt. Hoewel ik denk dat je als wijnboer hier sowieso over nadenkt, kan he wellicht motiveren om bewust na te denken over wat en welke druiven zich in ons klimaat thuis voelen en welke stijl wijn daaruit voortkomt.
Ik denk zelf dat erkenning hier een grotere rol speelt. Omdat het systeem Europees is vastgelegd, staan Nederlandse BOB’s juridisch op hetzelfde niveau als bijvoorbeeld AOP’s in Frankrijk of DOCG’s in Italië. Daarmee wordt Nederlandse wijn ook duidelijker onderdeel van het bredere Europese kwaliteitsverhaal.
Als ik een Nederlandse wijn aan een toerist verkoop, merk ik regelmatig verbazing. Dat Nederland überhaupt kwaliteitswijn maakt, is voor de meeste touristen verrassend. Maar dat die wijn ook nog binnen een officieel Europees beschermingssysteem valt, al helemaal. Zo’n BOB-label helpt dan zichtbaar mee: het geeft houvast en plaatst de wijn meteen in een herkenbaar kader.
Tegelijkertijd merk ik dat nieuwsgierigheid vaak minstens zo sterk werkt. Zo raken klanten ook geïntrigeerd door wijnen van bijvoorbeeld Wijngoed Wolf (IGP Noord-Brabant). Uiteindelijk overtuigt niet alleen het systeem, maar vooral wat er in het glas zit en ook het verhaal achter de wijn!
Een Nederlandse BOB is dus niet alleen bescherming van een naam, maar kan bijdragen aan vertrouwen en zichtbaarheid aan een gebied geven.
Hiermee kom je als vanzelf bij het volgende punt. Wat betekent dit concreet voor de mensen die de wijn maken en voor degene die hem uiteindelijk koopt?
Waarom zijn Nederlandse BOB’s voor wijn belangrijk voor producenten?
Voor producenten biedt een BOB in de eerste plaats bescherming van hun product. Alleen wijn die voldoet aan de vastgelegde eisen voor herkomst, druivenrassen, opbrengst en teelt mag de naam van het gebied dragen. Dat helpt voorkomen dat anderen meeliften op een opgebouwde reputatie zonder aan dezelfde regels te voldoen, denk hierbij aan het Champagne verhaal.
Daarnaast ontstaat er een gezamenlijk kader. Wijnmakers opereren binnen dezelfde spelregels en kunnen samen werken aan een herkenbare identiteit en populariteit van een gebied, een BOB. Dat kan de reputatie van een gebied versterken en als het goed loopt, de economische waarde van wijnen uit een gebied vergroten, kijk maar naar Bourgogne, waar de prijzen de pan uit zijn gerezen.
En waar producenten bouwen aan identiteit, daar profiteert uiteindelijk ook de consument van.
Waarom zijn Nederlandse BOB’s voor wijn belangrijk voor consumenten?
Voor consumenten biedt een BOB vooral houvast. Je mag ervan uitgaan dat een wijn met een BOB daadwerkelijk uit het genoemde gebied komt en volgens vastgelegde normen is geproduceerd, met controle op herkomst en stijl.
Dat geeft vertrouwen bij aankoop. De naam op het etiket is geen losse marketingterm, maar een beschermde herkomst met duidelijke regels. Bovendien weet je als consument ook ongeveer welke smaakstijl je kunt verwachten wanneer je een wijn uit een bepaalde BOB kiest. Natuurlijk blijven er verschillen tussen producenten en oogstjaren, maar het karakter van het gebied blijft herkenbaar. Zoals ik al eerder noemde is dit niet altijd een garantie voor kwaliteit. Afgelopen zomer in de Bourgogne zat daar weer zo’n mooi voorbeeld van tussen, van hemelhoog geluk met een glas van François Carillon tot een forse teleurstelling van een andere naam, die ik hier maar even voor me houd.
Een voorbeeld van wat er in een BOB kan staan
We nemen even de BOB Schouwen-Duiveland. Een BOB legt niet alleen vast waar de wijn vandaan komt, maar ook voor een deel hoe er in de wijngaard gewerkt moet worden. In het product dossier (je kan dit gewoon online vinden), staat precies omschreven welke druivenrassen zijn toegestaan, dat zijn natuurlijk rassen die in dit koele, maritieme klimaat voldoende suiker en aromatische rijpheid kunnen opbouwen. Immers zonder geen druifsuikers geen alcoholische vergisting, en druiven die niet rijp zijn. Onrijpe witte druiven geven bijvoorbeeld vaak wijnen met harde zuren, groene aroma’s en weinig rijp fruit. De wijn kan dan schraal, streng en wat hoekig overkomen. Duurzaam werken is in deze BOB geen vrijblijvende keuze, maar een vastgelegde verplichting.
Ook de plantdichtheid ligt hier vast, zo moet er ongeveer 2,20 meter tussen de rijen en 1 tot 1,10 meter tussen de stokken zitten. Dit is zo bedacht omdat het zonlicht dan de blaadjes goed kan bereiken en dat is weer belangrijk voor de fotosynthese (Fotosynthese is het proces waarbij bladgroenkorrels met behulp van zonlicht water en CO₂ omzetten in suikers en zuurstof.). Door de afstand tussen de stokken is er ook genoeg ruimte voor de wortels om voldoende voedingsstoffen op te kunnen nemen.
Het bodembeheer is tevens gericht op warmteopslag. Niet helemaal een verrassing in ons kikkerlandje.
Ook zijn er regels voor de snoei en geleiding van de planten, zoals bijvoorbeeld een Guyot snoeisysteem, waarbij de wijnstok zo wordt gesnoeid dat dit beluchting, snellere droging na regen en een gelijkmatigere rijping ten goede komt. Ook niet onbelangrijk in ons klimaat.
Om kwaliteit te waarborgen is er een maximale opbrengst per hectare bepaald en wordt het oogstmoment niet op gevoel bepaald, maar op basis van meetbare parameters: suikergehalte, pH en aromatische rijpheid. Pas als die factoren binnen de vastgelegde marges vallen, mag de wijn onder de BOB worden uitgebracht. Dit wordt in Nederland gecontroleerd door de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA).
Bij een grensoverschrijdende BOB zoals de Maasvallei vindt controle plaats door beide landen aan de grens. In Nederland onder toezicht van de NVWA en in België via de bevoegde autoriteit. Dat kan lastig zijn en dat bleek!
Tijdens één van mijn Nederlandse wijnproeverijen viel me laatst iets op. Bij een wijn van Wijngoed Thorn stond ineens geen BOB Maasvallei meer op het etiket. Dat verbaasde me, juist omdat de BOB Maasvallei de eerste officiële Nederlandse BOB was en ook als eerste werd aangevraagd bij de Europese commissie in 2010. Uit nieuwsgierigheid ben ik gaan bellen om te vragen hoe dat zat.
De verklaring bleek verrassend praktisch. De wijn was niet op tijd gekeurd voor de BOB, terwijl de flessen wel de markt op moesten. De etiketten moesten gedrukt worden en dat maakte dat de wijnmaker er toen voor heeft gekozen de wijn niet als BOB Maasvallei, maar als BGA (Beschermde Geografische Aanduiding) Limburg, oftewel Limburgse landwijn, op de markt te brengen.
Dat betekent niet dat de kwaliteit anders was. Het laat vooral zien hoe strikt het systeem werkt, zonder afgeronde keuring geen BOB vermelding.
Als een wijn geen BOB heeft?
Niets aan de hand overigens als een wijngoed geen BOB heeft. Een wijnbedrijf buiten een BOB kan net zo goed een kwaliteitswijn maken. Denk bijvoorbeeld aan Wijngoed Wolf en Dassemus in Noord-Brabant. Zij produceren overtuigende kwaliteitswijnen zonder BOB-status.
Dat laat zien dat een BOB geen automatische kwaliteitsranglijst is. Wijn maken blijft uiteindelijk mensenwerk. De kwaliteit ontstaat in de wijngaard en in de kelder, in de duizenden keuzes die een wijnmaker ieder seizoen opnieuw moet en kan maken. Iets wat groeit met ervaring, met het doorgeven van kennis, met experimenteren en bijsturen. Elk jaar is anders, en je krijgt maar één kans per oogst. Het systeem kan kaders bieden, maar het vakmanschap zit in de uitvoering.
Sommige producenten vallen (nog) buiten een BOB en kiezen daar wel of niet bewust voor. Daarnaast bestaat er ook een tussencategorie, zoals de BGA (Beschermde Geografische Aanduiding, internationaal bekend als IGP), met ruimere regels dan een BOB.
Proeven?
Wil je niet alleen lezen over Nederlandse wijn, maar ook proeven? Schuif dan gezellig bij mij aan tafel aan.
Eens in de twee weken geef ik bij Vindict Wijnwinkel een proeverij waarin we aan de hand van zeven Nederlandse wijnen de geschiedenis van de wijnbouw, verschillende BOB gebieden, bodem en klimaat langs gaan. We proeven zowel klassieke druivenrassen als nieuwe schimmelresistente rassen en vergelijken stijlen in een ontspannen en gezellige setting.
Om het nog leuker te maken: als er voldoende plek is, ben je na afloop van harte welkom in Wijnbar Vindict, naast de winkel. Daar worden maar liefst zestig wijnen per glas geschonken. Je kan daar ook vooraf reserveren om te eten.
Liever een besloten en op maat gemaakte proeverij? Ik verzorg ook proeverijen op locatie, volledig afgestemd op wat jullie willen, interesses en gelegenheid, van een verdiepende wijnavond tot een toegankelijke kennismaking met Nederlandse wijn.
Bekijk hier de actuele data en meld je aan.
Meer weten & bronvermelding
Bronnen:
- Productdossier BOB Schouwen-Duiveland (RVO), leuk om eens te kijken als voorbeeld: https://www.rvo.nl/files/file/2022-05/Productdossier-BOB-Schouwen-Duiveland.pdf
- Informatie over BOB- en BGA-regelgeving via RVO,
- Wijn van Eigen Bodem Mariëlla Beukers & Irene de Vette
- Wijn in de Lage Landen Meta van Boomen
- Boeken van de Wijnacademie
- Masterclass ‘Wijn van de Lage landen’2024 door Lars Daniels
- Bosatlas van Nederland
- Comité Champagne
- The Guardian