Categorie: Italië

Als je van Italiaanse wijn en van Toscane houdt is de Maremma een absolute must om te bezoeken en de misschien wat onbekendere wijnen uit deze streek te proeven. Ik bezocht het gebied voor het eerst dertig jaar geleden. Begin januari volgde ik een indrukwekkende workshop over de Maremma, georganiseerd en begeleid door Fred Nijhuis. Tijdens deze workshop verkenden we drie appellaties uit deze Toscaanse streek: Maremma Toscana (Vermentino), Morellino di Scansano en Montecucco. Je leest over deze streek en de proefnotities van de wijnen in deze blog.

Maremma, een schilderachtig gebied

Ik heb het gebied Maremma meerdere keren bezocht, voor het eerst ruim 30 jaar geleden. Toen al was ik onder de indruk van de Italiaanse keuken, de wijnen, het schilderachtige afwisselende landschap van wijngaarden, dorpjes op de toppen van de heuvels waar de tijd stil leek te hebben gestaan, oude mensen die met de steile straatjes meegegroeid leken en zich een weg naar boven of beneden baanden. Samen met mijn toenmalige vriend verbleef ik een week in Castel del Piano en daarna een week in het huis van de burgemeester van Montelaterone, in het gelijknamige pittoreske plaatsje.

We kwamen daar om te genieten van het Italiaanse leven in de dorpjes van de Maremma, de wijnen van Toscane, de Italiaanse keuken. We kwamen er om door de streek te fietsen, een bad te nemen in de toen nog openbare maar nu dik betaalde warme zwavelbronnen midden in de bossen en om de Monte Amiata ¹, een oude vulkaan, op te lopen.

Ik had in die tijd nog weinig besef van kwaliteitswijnen. Ik dronk simpelweg wat ik lekker vond en wist dat daar meestal wel een zekere prijs aan hing, een tijd waarin je nog betaalde met Italiaanse Lira. Doorgaans wilde ik in die tijd, ik was nog student, zeker niet meer uitgeven dan het duizelingwekkende bedrag van 10,000 lira aan een fles wijn, omgerekend was dat ongeveer 12,50 gulden, misschien vergelijkbaar met de euro van nu? Hoe dan ook, de Chianti wijnen uit Toscane waren mij bekend. In die jaren hingen de Italiaanse pizzeria’s in Amsterdam vol met de beroemde rieten Chianti-flessen, de zogeheten fiaschi (fiasco in enkelvoud), de toen massaal geëxporteerde Chianti van grote producenten zoals Ruffino en Melini. Een mooie Brunello di Montalcino, ook afkomstig uit Toscane, van wijngaarden vlak buiten de Maremma, kende ik nog niet, dat kwam pas twee jaar later. Als ik dat had geweten was ik vast en zeker doorgefietst!

Ik genoot met volle teugen van wat de plaatselijke wijnen en keuken ons te bieden hadden, van de streek waar je steeds weer naar terug wilt omdat het er eindeloos mooi is. Van de dorpjes, de lanen met cipressen en de dromerige heuvels straalt een bijna serene rust af. In Toscane, en eigenlijk in heel Italië, gaan naar mijn idee natuur, cultuur, geschiedenis, kunst, architectuur, tradities, een keuken vol eenvoudige maar pure smaken en een rijke wijncultuur vanzelfsprekend samen. Dat maakt het tot een ideale bestemming waar je als vakantieganger alle kanten mee op kunt. Ik kom er nog altijd graag terug om te proeven, te dwalen en me opnieuw te laten verrassen door alles wat deze streek te bieden heeft.

Afijn, toen ik hoorde dat Fred Nijhuis een workshop over de wijnstreek Maremma zou geven, wist ik, daar wil ik bij zijn!

Maremma

De Maremma strekt zich uit langs de zuidwestelijke kust van Toscane. Het gebied profiteert van ideale omstandigheden voor wijnbouw: de Monte Amiata ten het zuiden van het gebied en de Middellandse Zee hebben een matigende invloed. Vroeger was een deel van de Maremma een moerasgebied en het domein van de malariamug. Gelukkig is deze mug hier verdwenen en dankzij grote drainageprojecten is het nu een bloeiende wijnregio.

Italië telt bijna 728.000 hectare wijngaard, waarvan er bijna 61.000 in Toscane liggen. Binnen die grote Toscaanse wijnwereld is de DOC Maremma Toscana met ruim 2.500 hectare misschien geen reus, maar wel een herkomstgebied met volgens Fred steeds meer een eigen gezicht. De regio kreeg in kreeg in 2011 de DOC-status. (Meer lezen over beschermde oorsprongsbenamingen? Lees https://wijnmetsascha.nl/nederlandse-bob-wijn/ )

In de DOC Maremma Toscana vind je meerdere druivenrassen, maar Sangiovese en Vermentino maken toch wel de dienst uit. Daarnaast behoren Merlot, Cabernet Sauvignon, Canaiolo ², Petit Verdot, Montepulciano, Trebbiano Toscano, Grechetto en Alicante tot de belangrijkste druiven. Alicante ken je waarschijnlijk beter onder de naam Garnacha. Verder zijn er nog veel andere druiven die in heel Toscane zijn toegestaan.

Vermentino

We startten met een indrukwekkende reeks van 20 Vermentino-wijnen. De variatie was groot, van eenvoudige, frisse wijnen tot meer complexe, rijpere exemplaren. Een mooie selectie waarvan 10 van de geproefde wijnen prijswinnaars waren in een Vermentino-concours.

De Vermentino is de belangrijkste witte druif van de Maremma, vooral succesvol in de kuststreken en met name in Grosseto. Hier zorgt de verkoelende zeebries en voor de kenmerkende frisheid van deze wijnen. Zie onderaan mijn blog de proefnoties van een aantal Vermentio’s.

Sangiovese: Het hart van de regio

Sangiovese is zonder twijfel de meest prominente druif in deze regio en vormt de basis van veel karaktervolle wijnen. Deze droge wijnen staan bekend om hun stevige tannines en aroma’s van rood fruit, zoals rode kers en rode pruim. Het unieke aan Sangiovese is de uitzonderlijke gevoeligheid voor mutaties, wat heeft geleid tot een indrukwekkende diversiteit: meer dan 75 officiële klonen en zo’n 600 variëteiten. In Montecucco kun je dit rijke erfgoed bewonderen in een wijngaardmuseum, waar de evolutie en registratie van deze fascinerende druif wordt gepresenteerd.

De veelzijdigheid van Sangiovese blijkt uit de manier waarop de druif zich aanpast aan het klimaat. In koelere gebieden blijft de schil dunner, terwijl de zuurgraad behouden blijft door de lagere temperaturen en de afkoeling tijdens de nacht. In warmere streken ontwikkelt de druif een dikkere schil en grotere pitten, wat o.a. resulteert in een hoger tanninegehalte.

Hoewel Sangiovese van nature een hoge opbrengst geeft, kan een te overvloedige productie de kwaliteit van de wijn schaden. Daarom is zorgvuldig wijngaardbeheer essentieel. De druivenstok heeft een lang groeiseizoen, wat de druif kwetsbaar maakt voor voorjaarsvorst en gevoelig voor vocht in de herfst. Dit verhoogt het risico op ziektes zoals meeldauw en botrytis. Met de juiste zorg en aandacht kunnen echter wijnen van hoge kwaliteit worden geproduceerd, waarin de veelzijdigheid en het karakter van Sangiovese volledig tot hun recht komen.

Met deze kennis op zak proefden we de verschillen tussen de Sangiovese’s uit Montecucco en Morellino di Scansano – een leuke uitdaging voor onze smaakpapillen, zoals Fred ons had opgedragen 😉

Morellino di Scansano

Morellino di Scansano is een appellatie die al geruime tijd Sangiovese-wijnen produceert. De naam Morellino verwijst naar de lokale kloon van de Sangiovese-druif. De bodem in dit gebied is divers, variërend van vulkanisch gesteente in het Oosten tot tot rode klei en witte kalksteen in het westen.

De oostelijke delen hebben meer alkalische bodems, terwijl de westelijke gebieden zuurdere bodems hebben. Het klimaat is mediterraan met een gemiddelde jaarlijkse neerslag van 500 mm, voornamelijk in de winter. De nabijheid van de zee zorgt voor een matigende invloed op de temperaturen. In de kuststreken ontwikkelen de druiven een dikkere schil als bescherming tegen de zon, terwijl druiven verder landinwaarts vaak een dunnere schil hebben door de koelere nachten. Deze variatie in micro klimaten, bodem, wat er op het veld gebeurd en natuurlijk ook met wat de wijnmaker vervolgens doet, zorgt voor variatie in de wijnen.

De wijnwetgeving voor Morellino di Scansano vereist een blend van minimaal 85% Sangiovese, aangevuld met maximaal 15% andere toegestane druiven. Een Riserva moet 24 maanden rijpen, waarvan ten minste 12 maanden op hout. Een Rosso heeft een kortere rijpingstijd.
Morellino di Scansano is een gevestigde naam in de Maremma en produceert al jaren prachtige Sangiovese-wijnen. De term “Morellino” verwijst naar een lokale kloon van de Sangiovese, hetzelfde zeg maar als de brunello de kloon is die in Montacino gebruikt wordt.

Montecucco

Montecucco is een jonge, veelbelovende appellatie in de Maremma. Het gebied verkreeg in 2000 de DOC (G)-status. Je vind het tussen de Brunello di Montacino DOCG en Morellino di Sansano DOC(G), van de Westelijke uitlopers van de Monte Amiata tot aan Sienna. Het is een streek met nu al een groot aandeel biologisch geproduceerde wijnen, maar het Consortium, of Conzorzio Tetela Vini Montecucco, streeft naar 100% biologische wijnproductie voor de DOC(G). IN cijfers. Het wijngaardareaal is bescheiden met zo’n 1.200 hectare waarvan 500 ha voor DOC(G) wijn is. Hiervan is al 95% van de DOC wijn biologisch en 91% van de DOCG. De regels streng. De maximale opbrengsten behoren met 70 Q/ha tot de laagste maximale opbrengsten van Italië. Een klein uitstapje, een quintal staat gelijk aan 100 kg. Daarnaast wordt er veel waarde gehecht aan het voorkomen van monocultuur; er wordt gestreefd naar een goede balans tussen wijngaarden, landbouw, veeteelt en natuur. Als je van fietsen houdt, kun je dat goed waarnemen en dan zit je hier goed: je kunt er nog steeds een prachtige tocht maken zonder de drukte van Montalcino. Waar Montalcino vol zit met toeristen, is deze regio nog heerlijk onontdekt. Liever met de auto? Maak dan een roadtrip door de streek en geniet van adembenemende uitzichten en charmante landhuizen. In mijn blogs ‘Fietsen langs de wijngaarden ‘ vind je meer tips.

De bodem van Montecucco bestaat deels uit vulkanische bodem. Het is meer landinwaards gelegen dan een groot deel van de Maremma en profiteert van de matigende invloeden van de Monte Amiata en van de zee. Monte Amiata is een uitgedoofde vulkaan in Toscane. De laatste uitbarsting vond meer dan 200.000 jaar geleden plaats. Tegenwoordig zorgen warmwaterbronnen in de omgeving voor een vleugje geothermische activiteit, je vind in de streek dan ook diverse thermische baden.

De belangrijkste druif voor rode wijn is uiteraard de Sangiovese. Het Consorzio Tutela Vini Montecucco heeft als doel kwaliteitswijnen van de Sangiovese-druif te leveren. Nu zijn er natuurlijk al behoorlijk wat beroemde regio’s waarmee ze moeten concurreren, zoals Brunello di Montalcino en Chianti Classico. Daarom heeft het consortium besloten zich te onderscheiden met een eigen stijl van Sangiovese-wijn: een vulkanische versie van de Sangiovese. Voor de opvoeding van de wijnen gelden de volgende regels:

Rosso DOC: Minimaal 70% Sangiovese, rijping van 12 maanden, waarvan 6 op hout.

Sangiovese Riserva DOCG: Minimaal 90% Sangiovese, rijping van 34 maanden, waarvan 24 op hout.

Sangiovese DOCG: Minimaal 90% Sangiovese, rijping van 17 maanden, waarvan 12 op hout.

Rosso Riserva DOC: Minimaal 70% Sangiovese, rijping van 24 maanden (18 op hout, 6 op fles).

Proefnotities

Tijdens onze proefavond hebben we in totaal 79 wijnen geproefd. Dat was best hard werken. Natuurlijk zal ik niet alle wijnen bespreken, maar ik wil er graag enkele wijnen uitlichten die ons bijzonder zijn bijgebleven. Dat betekent niet dat de rest minder goed was; het waren stuk voor stuk goede tot uitstekende wijnen.

Rocca di Montemassi, Calasole, Maremma Toscana Vermentino DOC: De avond begon met deze frisse en gelaagde wijn, gemaakt van 90% Vermentino en 10% Viognier. Hij komt van kalkrijke bodem en is sur lie opgevoed op roestvrij staal, wat hem een lichte ronding geeft. Aroma’s van sinaasappelbloesem, mandarijntjes, citrus, steenfruit en een vleugje jasmijn maken dit een perfect aperitief. Te koop voor €15,- bij Budget Wijnen.

Tenute Bruni, uPupa 2022 Deze 100% Vermentino: opgevoed op roestvrij staal, viel op door zijn uitstekende doordrinkbaarheid en frisse karakter. De wijn is intens, fruitig en bloemig, met een subtiele ziltige touch en lange afdronk. Gewoon een heerlijk glas om van te genieten. Deze wijn hoorde bij de tien beste wijnen van een Montecucco Vermentino concours.

Poggio Levante Ro Da, Unne 2020 Bij wijn nummer 16 begonnen de smaakpapillen echt te juichen. Deze 100% Vermentino, beoordeeld met 92 punten door Wine Enthusiast, heeft intense aroma’s van sinaasappelbloesem en steenfruit. De wijn combineert heerlijk frisse zuren met een subtiel bittertje. Denk aan geuren van peer, amandel, citrusfruit, citroenzeste, perzik en witte bloemen – allemaal prachtig in balans. Een feestje om te drinken en te ruiken! Deze wijn hoorde dan ook bij de tien beste wijnen van een Montecucco Vermentino concours.

Belguardo, Belguardo V, Vermentino Superiore DOC 2022 En toen kwam nummer 17: de Belguardo V, gemaakt van twee Corsicaanse en twee Sardijnse Vermentino-klonen. Deze wijn heeft 6 maanden gerijpt, waarbij 50% op amphora en 50% sur lie met wekelijkse bâtonnage. Het resultaat? Een ronde wijn met een hoge smaakintensiteit.

De wijn voelt zijdezacht in de mond, met een subtiele, bijna olieachtige textuur die lang op de tong blijft hangen. Je proeft tonen van amandel, citrusbloesem, citroenzest, een vleugje floraal, honing, perzik en een ziltige indruk. Misschien wel mijn absolute favoriet van de Vermentino’s deze avond! De complexiteit en elegantie blijven je bij. In mijn notities schreef ik: de lekkerste! met een uitroepteken. Ik moest er meer van weten en besloot later voor de grap eens wat beoordelingen op te zoeken. Wat bleek?

• Wine Advocate: 94 punten
• Robert Parker: 94 punten
• Decanter: 93 punten

De wijn is verkrijgbaar bij Vino.com voor €27,-.

Belguardo, Bronzone, Morellino di Scansano 2021: Een 100% Sangiovese. De fermentatie en maceratie (het inweken op de schillen) duurden 14 tot 16 dagen bij een temperatuur van 27 tot 29 graden. Hoe koeler de fermentatie verloopt, hoe meer fruitige tonen behouden blijven. Bij rode wijnen vindt de fermentatie doorgaans plaats tussen de 26 en 32 graden, terwijl die bij witte wijnen tussen de 14 en 22 graden ligt.

De wijn heeft 14 maanden gerijpt op Franse barriques, waarvan 40% nieuw hout. Het alcoholpercentage is met 13% (jaargang 2021) prettig laag – ook fijn! Met een medium tot medium-plus body biedt de wijn een mooie balans, met fijne zuren, aangenaam rood en zwart fruit, een subtiele kruidigheid, een gedoseerde lik hout, en een heerlijk lange, warme en fruitige afdronk.

Ik heb ‘m even opgezocht: in Nederland is deze wijn onder andere verkrijgbaar bij Gall & Gall voor €19.

Podere 414 del Bersagliere Morellino di Scansano Riserva 2018: Ook weer een 100% Sangiovese, afkomstig van een kalkrijke kleibodem. De wijn heeft een ‘natuurlijke’ vergisting ondergaan van 15-20 dagen in cement. Vervolgens heeft hij 36 maanden gerijpt op Frans eiken tonneaux (900-liter vaten). In totaal heeft de wijn vijf jaar in de kelder gerijpt. Er worden jaarlijks slechts zo’n 200 flessen van geproduceerd.

De wijn heeft tonen van een subtiel sigaartje, warm zwart fruit, kruidigheid, een mooie gelaagdheid en uitstekende zuren. De afdronk is indrukwekkend lang. Ik heb deze wijn opgezocht: in Nederland is hij alleen verkrijgbaar bij álleenitaliaanseproducten.nl voor €67,-. Buiten Nederland vind je hem vanaf €49,-.

Poderi Borselli, MARRACONE, Montecucco Rosso DOC: De wijngaarden van dit huis liggen op een hoogte van 200 meter en rusten op kalkhoudende galestro-bodems – precies de grond waar Sangiovese zo goed op gedijt. Het trainingssysteem is een mix van 50% spurred cordon en 50% alberello, met nieuwe aanplant in Guyot. Met een aanplantdichtheid van 4000 wijnstokken per hectare en een opbrengst van 6000 kg per hectare resulteert dit in een productie van slechts 3000 flessen.

De druiven worden handmatig geoogst, van eind september tot begin oktober, waarna de wijn op natuurlijke wijze fermenteert met inheemse gisten. Vervolgens rijpt de wijn 12 maanden in tonneaux (900-liter vaten) van Slavonisch eiken.

In mijn notities schreef ik: lekker lichtvoetig en fruitig, met zoete en zure kersen, iets floraals en een kruidige toets (kruidnagel?), en een heerlijk lange afdronk. Deze wijn is helaas niet in Nederland verkrijgbaar, maar wel bij CENtÁnni in België voor €27,-.

Peteglia, Montecucco Sangiovese Riserva 2019: Deze 100% Sangiovese komt van de zanderige, kalkrijke heuvels van Montenero, op 330 meter hoogte. Na een handmatige oogst in oktober vindt de fermentatie plaats in roestvrij staal, gevolgd door een rijping van 36 maanden in Sloveense eiken foeders.

Het resultaat is een wijn met aangename zuren, tonen van zowel zoete als zure kers, een subtiele kruidigheid en een vleugje vanille. De tanninestructuur is niet extreem drogend, maar ook niet volledig afgerond – het zit ergens tussen een warm en fris glas wijn in, zeg maar.

Palmolentino, Fondo di Pio, Montecucco Sangiovese Riserva 2019: Deze wijn, gemaakt van 100% Sangiovese, heeft een fermentatie van drie weken ondergaan in roestvrij staal. Vervolgens kreeg de wijn een opvoeding van 24 maanden in Franse tonneaux.

De wijn heeft medium-plus rijpe tannines, fijne zuren en een medium aromatische intensiteit. In de neus vind je tonen van rode kers, zwarte thee, een vleugje vanille, kruiden en leer. De afdronk is lang en verfijnd.

Helaas is deze wijn niet in Nederland verkrijgbaar, maar naar wat ik heb kunnen vinden, ligt de prijs rond de €15,-.

Conclusie

De workshop bood een inspirerend kijkje in de veelzijdigheid en kwaliteit van de wijnen uit de Maremma. De wijnen uit Montecucco sprongen er voor mij uit door hun frisse karakter, terwijl de Morellino di Scansano een vollere en krachtigere indruk maakte. Met het boeiende verhaal van Fred Nijhuis, de rijke geschiedenis en het unieke terroir werd dit een perfecte start van het wijnjaar 2025. Na deze workshop én het schrijven van dit verslag kriebelt het om zelf weer richting Maremma te rijden. Laat 2025 maar komen, ik ben er klaar voor!

Bronnen: Fred Nijhuis, NCS Nijhuis Consultancy & Services, Maremma Magazine, Wijnacademie, Cent’ Anni,

Nieuwsgierig geworden naar de veelzijdigheid van Sangiovese?

1. Monte Amiata is een oude, uitgedoofde vulkaan, al is in het gebied nog wel geothermische activiteit aanwezig. Dat betekent niet dat de vulkaan nog actief is, maar wel dat er diep in de ondergrond nog warmte zit opgeslagen. Water zakt via scheuren en breuken naar beneden, warmt daar op en komt daarna weer omhoog als heet water, stoom en gas. De zwavelbronnen zijn daar een direct gevolg van: zwavelhoudende gassen uit de ondergrond stijgen mee op en laten op sommige plekken zwavel achter. ↩︎
2. Leuk detail over Canaiolo en een ander Toscaans gebied: de historische blend van Chianti Classico zag er ooit heel anders uit dan nu. Naast 50–75% Sangiovese hoorde ook 5–10% Canaiolo lange tijd vanzelfsprekend bij de wijn, samen met 10–30% witte druiven zoals Trebbiano en Malvasia. Dat veranderde toen de naam Chianti steeds breder werd gebruikt voor een veel groter productiegebied buiten de oorspronkelijke kern tussen Florence en Siena. Om dat oude kerngebied duidelijker te onderscheiden, werd “Classico” toegevoegd, met de Zwarte Haan ,de Gallo Nero, als historisch symbool. In 1996 kreeg Chianti Classico eigen productieregels en daarmee een duidelijk zelfstandiger positie ten opzichte van Chianti. Vanaf dat moment werd daar ook 100% Sangiovese toegestaan. Witte druiven verdwenen daarna stap voor stap uit de blend en zijn sinds de oogst 2006 in Chianti Classico helemaal verboden. Canaiolo bleef wel toegestaan, maar niet langer verplicht. Vandaag de dag is het toegestane percentage daar maximaal 20% van de blend (inclusief wat andere toegstane blauwe druiven). Ook in de Maremma is de druif niet verdwenen: binnen Maremma Toscana DOC bestaat zelfs een Canaiolo-versie die voor minimaal 85% uit Canaiolo nero moet zijn gemaakt. ↩︎